Crackstate Gevangenis


Hoeveel gevangenen er door toedoen van het Kommando Kronberger in de Crackstate gevangenis terecht zijn gekomen is niet meer te achterhalen. Volgens Wijbenga werden er op het hoogtepunt van de arrestaties in februari/maart 1944 tussen de twee-en driehonderd mannen en vrouwen vastgehouden. (9. Wijbenga. P. Bezettingstijd  Friesland, deel III, blz. 215) 

De gevangenen

Dit waren niet alleen mensen uit het verzet, maar ook opgepakte onderduikers, veelal joden, spoorwegstakers en jongens die de Arbeitseinsatz hadden proberen te ontlopen. De omstandigheden in de gevangenis waren bedroevend slecht. De gevangenen verbleven met te veel in te kleine cellen. Soms bood een vijf persoonscel plaats aan 33 gedetineerden. Geslapen werd er op de betonnen vloer, of op wat stro. De gelukkigen deelden een houten brits. De hygiëne liet veel te wensen over. De gevangenen konden zich niet fatsoenlijk wassen en werden slechts bij hoge uitzondering gelucht. De luizen, die knisperden tussen het stro, vormden een ware plaag. Het eten kregen de gevangenen van de gaarkeuken in Heerenveen. Dit karige rantsoen werd aangevuld door familie die eens per week pakketjes voor de gevangenen mocht brengen. Via deze pakketjes werd veelvuldig informatie over de buitenwereld binnengesmokkeld.

 

In de gevangenis heerste een voortdurende staat van terreur. De gevangenen werden om het minste of geringste mishandeld. Van de verschillende bewakers, maakte de Belg Emil Steylaerts zich hier het meest schuldig aan. Hij werd 'de beul' of 'de bokser' genoemd. (10. In de verhalen over mishandeling van de gevangenen duikt de naam van Emil Steylaerts steeds op. Hij behoorde tot een groepje van zo’n tien Belgische SS'ers. die deel uitmaakten van het Kommando Kronberger. Zij waren leden van de Belgische fascistische partij Rex van Léon Degrelle en werden daarom als rexisten aangeduid. Steylaerts stond bekend als een treiteraar die de gevangenen regelmatig mishandelde met een sleutelbos of een dik stuk touw.)

 

Intimidatie door geweld was aan de orde van de dag. Soms ging deze intimidatie erg ver. Grote indruk op de gevangenen maakte de executie van de aan difterie lijdende politieman J.B. Wibiër. In de nacht van 12 op 13 januari 1945 werd hij op de binnenplaats van de gevangenis doodgeschoten. (11. J.B. Wibiër was een ondergedoken politieman, die zijn opleiding in Schalkhaar had genoten. Hij werd op 16 december 1944 samen met zijn collega Roelof Veen in Noordwolde gearresteerd op verdenking van moord op de landbouwer Meindert Land. Na hun arrestatie noemden zij namen van personen die actief waren in het verzet in Noordwolde, waarna een ware arrestatiegolf volgde. Wibiër, die aan difterie leed, was de SD na zijn bekentenissen kennelijk niet meer tot nut. In de nacht van 13 januari 1945 werd hij op de binnenplaats van de Crackstate gevangenis doodgeschoten.)

 

Door al dit geweld stonden de gevangenen onder een voortdurende psychische druk. De angst voor wat hen nog te wachten stond en het gekerm en geschreeuw van mishandelde medegevangenen werd sommigen teveel. De arts Thomas Hendrik Verdenius uit Noordwolde pleegde zelfmoord, door met zijn brillenglas zijn slagader door te snijden. Verschillende anderen deden pogingen daartoe. Om elkaar te steunen werd er gebeden en zong men gezamenlijk vaderlandse en christelijke liederen. Een treffend beeld van het dagelijks leven in de gevangenis geeft de koerierster Bonnie Biersma in haar verhaal over het verblijf in Crackstate. 

 

(Ooggetuigenverslag 2) Ontsnappen uit deze hel was niet mogelijk, daartoe werd de gevangenis te zwaar bewaakt. Het verzet heeft een kraak weloverwogen, maar de risico's werden Le groot geacht. Slechts éénmaal slaagde men er in om.. 

Links: De Sloop van de gevangenis in 1973. 

Rechts: In de jaren dertig was in het gevangenisgebouw een meubelmakerij gehuisvest.

..twee gevangenen uit Crackstate te bevrijden. Dat was in september 1944, vlak voor de overname van de gevangenis door de SD. (12. Begin september 1944 werden Barteld Doo en André Heins in Heerenveen gearresteerd. Zij hadden distributiebescheiden naar de LO doorgespeeld. De KP van Sneek besloot de gevangenen te bevrijden voordat zij naar Leeuwarden zouden worden gebracht. De geslaagde actie staat beschreven in het boek 'Vlucht en Verzet' van Piet Stavast.)

 

Wat na al die jaren nog steeds verbazing wekt, is dat het Kommand Kronberger tot op het allerlaatst door is gegaan met het martelen en moorden. Als vergelding voor de moord op twee leden van de Duitse Wasserschutzpolizei uit Lemmer werden op 17 maart 1945 tien gevangenen uit Crackstate te Doniaga gefusilleerd. (13. De namen van deze gevangenen waren Roelof Knol (22) uit Meppel. Wiepke Hof (28) uit Echtenerbrug. Yde Yntema (43) uit  Hemelum. Siebe de Ruiter (63) uit Oudehaske. zijn zoon Dirk de Ruiter (23) uit Oudehaske, Albert Koopman (2il) uit Echten, Jan Hornstra (44) uit WijkeI. Hotse Brouwer (31) uit Haskerhorne. Thomas Kuurstra (21) uit Harlingen en Jelle Boersma (34) uit Katlijk.)

 

En terwijl de Canadese tanks Mildam al hadden bereikt schoot de SD in de nacht van 12 op 13 april de verzetsmensen Bouwe van Ens en Sybren Sytsma in koelen bloede dood bij Luinjeberd, na hen eerst beestachtig te hebben gemarteld. (14. De melkrijder Bouwe van Ens was de spil van het verzet rond Nieuwehorne. Hij hielp niet alleen vele onderduikers aan een veilig adres, maar was ook betrokken bij de distributie van gedropte wapens. Hij werd gewaarschuwd voor een op handen zijnde arrestatie. maar weigerde onder te duiken. De SD arresteerde hem op 25 januari 1945. Sybren Sijtsma uit Hemelum was tijdens de oorlog actief in het onderduikerswerk en was lid van de NBS. Hij werd op 8 maart 1945 in Echtenerbrug opgepakt.)

 

Waarschijnlijk wilden de beulen op deze wijze de sporen van hun misdaden uitwissen. Op het laatst waren zij alleen nog bezig hun terugtocht af te dekken. In dit licht moet ook de vlotte vrijlating van de districtscommandant van de Binnenlandse Strijdkrachten Atse Bergsma gezien worden. Hij viel de SD op 11 april 1945 bij toeval in handen. maar werd na een belofte zich met zijn districtsoperatieleider Dirk de Bruin te zullen melden, vrijgelaten. Het spreekt vanzelf dat Bergsma zich niet aan deze afspraak hield. Ook de SD'ers wisten dat waarschijnlijk. maar wilden zich de wraak van de NBS'ers niet op de hals halen. Naarmate de bevrijding dichterbij kwam steeg de spanning in de gevangenis. Wat zouden de SD'ers doen? Zij hadden veelvuldig gedreigd het gebouw in de lucht te laten vliegen en het tot de laatste man te verdedigen. Deze dreigementen maakten zij gelukkig niet waar. Op zaterdagmiddag 14 april 1945 kozen zij eieren voor hun geld en vertrokken, zo'n 50 manlijke gevangenen achterlatend. De vrouwen waren 's morgens al vrijgelaten. Gerlof de Wolf, een bakker die in de Begoniastraat schuin tegenover Crackstate woonde, had de SD'ers zien vertrekken. Samen met zijn 16-jarige knecht Hendrik Kooy drong hij de verlaten gevangenis binnen en bevrijdde de gevangenen.

 

Een zuiver staaltje van heldenmoed, waarvoor De Wolf en Kooy na de bevrijding uitgebreid zijn gehuldigd. In het derde ooggetuigenverslag verhaalt de verzetsman Jan Tuut over de bevrijding van Crackstate, die hij als gevangene meemaakte. Het vierde en laatste verslag is dat van bakker De Wolf zelf. Na de bevrijding wisselden de rollen in de Crackstate-gevangenis. De cellen werden gevuld met opgepakte NSB'ers en anderen die met de Duitsers hadden geheuld. Ook enkele van de SD-beulen werden na hun arrestatie naar Heerenveen overgebracht. In dezelfde gevangenis waar zij zo beestachtig hadden huisgehouden, moesten zij nu hun proces afwachten (15. Na de oorlog veroordeelde de Bijzondere Strafkamer van de Leeuwarder Rechtbank verschillende leden van het Kommando Kronberger voor de door hun begane misdaden. Erich Kronberger kreeg 14 jaar gevangenisstraf. De directeur van de gevangenis Walter Czunszeleith hoorde tien jaar tegen zich eisen.) Het Huis van Bewaring bleef nog tot 1949 in functie. Daarna deed het dienst als politiebureau en als garage van de brandweer en de gemeentereiniging.

 

In 1973 moest het plaats maken voor een nieuwe gemeentesecretarie.

Vlak bij de plek waar de gevangenis ooit stond is op 15 april 1995 een monument onthuld. Ter nagedachtenis aan al degenen die er voor de vrijheid hebben geleden, maar tevens als waarschuwing...

 

Afbeelding links:
Emu Steijlaerts.
Belgische SS'er, één der wreedste bewakers.

Afbeelding rechts: De strafcel

Strafcel Crackstate gevangensis Heerenveen