Kommando Kronberger


SD commando van Heerenveen

Boven: De kopstukken SD commando van Heerenveen. 

 

V,l,n,r. Haubtscharführer Rosenthal, Sturmscharführer Warning. Sturmscharführer Dolzansh. Haubtsturmscharführer Kronberger, Sturmscharführer Nauhein, Scharführer Hanot.

 

 

 

 

 

 

Linksonder: Erich Karl Kronberger, de commandant van het SD commando Heerenveen na zijn arrestatie in 1945,

 

Rechtsonder: Walter Czunczeleith, de directeur van de gevangenis na zijn arrestatie in 1945,

Het Kommando Kronberger

Meteen nadat de geallieerde opmars in september 1944 bij Arnhem was gestuit, streken op diverse plaatsen in Noord-en Oost-Nederland speciale einzats Kommandos van de Duitse Sicherheitspolizei (Sipo) en Sicherheitsdienst (SD) neer.(1.In Friesland vestigden zich behalve in Heerenveen ook SD-commando's in Leeuwarden en Sneek.) Hun voornaamste opdracht was de door de Duitsers aan te leggen IJssellinie te beschermen tegen sabotage en spionage. Op 14 oktober 1944 arriveerde in Heerenveen het 'Z.B.V. (Zur Besonderen Verwendung) Kommando 14 der Sipo und SD'. Commandant van deze politie-eenheid was de SS-Haubtsturmführer Erich Karl Kronberger. (2.Erich Karl Kronberger werd op 31 augustus 1910 in Wenen geboren. Hij was goudsmid van beroep. Hij trad toe tot de SS en werd bij de SD in Wenen geplaatst. Via Parijs, Lille, Rotterdam en Almelo kwam hij uiteindelijk in Heerenveen terecht.) 

 

Hij voerde het bevel over zo'n veertig man, deels SS'ers, afkomstig uit alle hoeken en gaten van het afbrokkelende Derde Rijk. (3.Behalve uit Duitsers en Oostenrijkers, bestond het Kommando Kronberger uit Tsjechen, Hongaren, Roemenen, Belgen, enkele Franse secretaresses, een Pool en een Oekraïner. In januari 1915 werden daar nog twee Nederlandse rechercheurs aan toegevoegd, Jannes Jouke Post en Petrus Wamelink.)

 

Het commando kon zichzelf volledig bedruipen. Het beschikte over eigen voertuigen, chauffeurs, administratief-, huishoudelijk-en bewakingspersoneel. Kronberger nam zijn intrek in het gebouw van De Zevenwouden in de Van Maasdijkstraat. Een voormalig garagebedrijf aan de huidige burgemerster Falkenaweg werd als wachtlokaal ingericht. Een kleine eenheid vestigde zich in Steenwijk. De keuze voor Heerenveen als vestigingsplaats werd mede ingegeven door de aanwezigheid van een relatief grote gevangenis.

 

(4. De gevangenis achter Crackstate werd in 1890 als Huis van Bewaring en Gewone Strafgevangenis gebouwd. Het bestond uit een directeurswoning en een hoofdgebouw met drie verdiepingen waarin ongeveer 25 cellen waren ondergebracht. De gevangenis deed dienst tot 1923, toen hij samen met de Arrondissementsrechtbank in Heerenveen werd opgeheven. Plannen om de gevangenis tot marechausseekazerne te verbouwen werden nooit uitgevoerd. In de jaren dertig fungeerde het gebouw als pakhuis en als oefenruimte voor de plaatselijke fanfare. Tevens was er een meubelmakerij in gevestigd. Bij het uitbreken van de oorlog was het gebouw opnieuw als gevangenis in gebruik. In de eerste oorlogsjaren verbleven er hoofdzakelijk overtreders van de distributiewet en Joodse mensen. In 1943 werden er voor het eerst ook verzetsmensen op last van de SD vastgezet. Het Kommando Kronberger nam de gevangenis in oktober 1944 over en zette al het Nederlandse bewakingspersoneel op straat.) 

 

Dit Huis van Bewaring, dat schuin achter het 17de Eeuwes Crackstate stond, werd meteen na aankomst door de SD'ers geannexeerd! en voor de rest van de oorlog als uitvalsbasis gebruikt. Vanaf de eerste dag maakte het Kommando Kronberger jacht op iedereen die in zijn ogen het Duitse gezag ondermijnde. Daarbij gingen de SD’ers niets ontziend te werk. Een voorbeeld van hun genadeloze optreden is de moord op twee opgepakte spoorwegstakers op 20 november 1944. Als represaille voor een onbeduidende vernieling aan de spoorlijn naar Leeuwarden werden zij op de plek van de sabotage geëxecuteerd.

 

(5. Door verraad werden de spoorwegstakers Sjoerd Stoker (24) uit Wijhe en René J.A. Bol (23) uit Rotterdam bij veehouder Reits Hoekstra uit Katlijk gevangen genomen en op 20 november 1944 geëxecuteerd.) Met deze en andere moorden gaf Kronberger een duidelijke boodschap af. Met zijn commando viel niet te spotten. (6. Binnen een week na aankomst gaf het Kommando Kronbergcr zijn visitekaartje af met de moord op Johan Temme (24) uit Amsterdam en Oebele Klazinga (23) uit Drachten. Zij verbleven op doorreis in Heerenveen en werden zonder duidelijke aanleiding in koelen bloede op de Dracht doodgeschoten, nadat zij kort daarvoor door de SD"ers Zigrad en Verbrugghe waren aangehouden.)

 

De boodschap was vooral bedoeld voor de mannen en vrouwen van het georganiseerde verzet. Op deze 'terroristen', zoals ze door de SD werden betiteld, had het commando het in het bijzonder voorzien. Verdachten van verzetsactiviteiten werden zonder pardon opgepakt en vaak wekenlang onder erbarmelijke omstandigheden in de Crackstategevangenis opgesloten. Daar werden ze aan verschrikkelijke verhoren onderworpen, waarbij de SD niet terugschrok voor lichamelijk geweld. Om bekentenissen af te dwingen werd er veelvuldig gemarteld. Een enkele maal gingen de SD’ers beulen zo ver dat de gevangene aan zijn verwondingen overleed. (7. Op 3 januari 1945 werd Luitjen Mulder uit Echtenerbrug door de SD gearresteerd. Hij was lid van de K.P. en had onder andere deelgenomen aan de kraak van een distributiekantoor in Kuinre en aan de liquidatie van de leider van dit kantoor. Vijf dagen na zijn arrestatie overleed hij aan de gevolgen van afschuwelijke martelingen. Zijn lijk werd verzwaard in het water gegooid en pas na de bevrijding gevonden.)

 

De verhoorkamer, tevens het bureau van gevangenisdirecteur Walter Czunezeleith. lag midden tussen de andere cellen. De mede-gevangenen konden dus voortdurend het geschreeuw en gegil van de slachtoffers horen. Het relaas van Halbe van der Goot over het trieste lot van de verzetsman Bouwe van Ens uit Nieuwehorne geeft een indringend beeld van deze afschuwelijke martelpraktijken. (Ooggetuigenverslag 1)

 

Alleen de hele sterken doorstonden de martelingen zonder te praten. De meeste gevangenen sloegen in dit afschuwelijke pokerspel vroeger of later door en vertelden hun beulen vaak stukje bij beetje wat ze wilden weten. 

Het interieur van de Crackstate-gevangenis

Op deze wijze kwam een sneeuwbal aan het rollen, die er toe leidde dat tussen oktober 1944 en april 1945 honderden verzetsmensen uit Friesland, Drenthe en de Kop van Overijssel werden opgepakt. Vooral de illegaliteit in de omgeving van Noordwolde, Wolvega en Echtenerbrug werd zwaar getroffen. Maar ook het verzet in de gemeente Heerenveen kreeg het zwaar te verduren.

 

(8. Eind januari 1945 werd een aantal boeren uit de omgeving van Katlijk en Mildam opgepakt wegens het verbergen van wapens die op het afwerpterrein in het Katlijker Schar terecht waren gekomen. Ook Bouwe van Ens, de spil van het verzet in de omgeving van Nieuwehorne werd in verband met deze zaak opgepakt. Evenals Van Ens beleefde ook de landbouwer Jelle Boersma uit Katlijk de bevrijding niet. Hij werd op 17 maart in Doniaga gefusilleerd.)  

 

Van al deze gevangenen vonden enkele tientallen de dood. Ze werden geëxecuteerd, pleegden zelfmoord of stierven in concentratiekampen.