Galgenveld in Friesland


Een galgenveld is een open ruimte waarop één of meerdere galgen geplaatst staan. In de loop der tijd verdwenen deze velden, maar tot ver in de 18e eeuw waren de galgenvelden nog op vele plaatsen te vinden, zowel in de Nederlanden als daarbuiten. In het verleden hadden vele steden vlak buiten hun stadspoorten een galgenveld, vaak tussen de woeste gronden en ver van een kerk. De woeste gronden werden geassocieerd met kwade machten, waar misdadigers en heidenen volgens de christenen thuishoorden. Op heuvelachtige terreinen werd voor de locatie juist een top van een heuvel genomen en werd de locatie een galgenberg genoemd.

Andere veel voorkomende locaties waren langs de toegangswegen van een stad. Deze goed zichtbare plaatsen werden gekozen, zodat mensen van buiten af die kwade bedoelingen hadden, werden afgeschrikt. In 1795 komt in de Nederlanden een ommekeer in het gebruik van galgenvelden.

 

In veel gevallen werd het vonnis tot ophanging niet op het galgenveld uitgevoerd. Dit werd vaak op een centrale plaats van de stad uitgevoerd, waarbij de voltrekking in de openbaarheid gebeurde. Na de ophanging werd het lijk met een horde, een soort slee van takken, naar het galgenveld gebracht en daar opgehangen. Het lijk begroef men niet, maar liet het hangen als schrikbeeld naar andere criminelen toe.

 

Daarnaast gunde men de gehangene geen waardige begrafenis, waardoor het lijk veelal door dieren werd opgegeten. Op een gegeven moment, als het lijk in vergaande staat van ontbinding was, viel het van de galg af. In sommige gevallen vielen de resten in een put die onder de galg was gegraven, andere keren werden deze resten alsnog begraven. Dit gebeurde dan niet op de reguliere begraafplaats, maar indien toegestaan vlak erbuiten en anders alsnog buiten de stadsgrenzen.

 

Ook werden lichaamsdelen van andere terechtgestelde tentoongesteld, zoals op staken gespietste hoofden. Ondanks de bedoeling dat een galgenveld een afschrikkend effect diende te hebben, werd het gebied in sommige gevallen een recreatieve plaats, zoals in Amsterdam. Daar werd het Galgenveld, gelegen aan de noordoever van het IJ, op zondagen veel bezocht door mensen die de stad wilden ontvluchten.  

Galgenlappers

Sedert jaar en dag dragen de Leeuwarders de spotnaam van ‘galgenlappers’. Eigenlijk waren ze wel twee spotnamen rijk. Ze werden namelijk ook wel ‘speknekken’ genoemd. Een speknek is een bijnaam voor een welgesteld en lichamelijk ook zeer welvarend ogend man, wiens gladgeschoren nek als het ware glimt als was het vetspek, inclusief de plooien van een dikke, onderhuidse vetlaag. Maar deze aanduiding voor een ouderwetse, dikke, kwabbige inwoner van Leeuwarden is langzamerhand verdrongen door die van ‘galgenlapper’.

 

De naam "galgenlapper" is ontleend aan het feit dat vroeger de enige galg van Friesland in Leeuwarden stond. De Leeuwarders waren van mening dat ook niet Leeuwarders aan het onderhoud van dit martelwerktuig moesten meebetalen (“lappen”). Immers ook niet Leeuwarders werden hier verhangen. De rest van Friesland dacht hier iets anders over. “De Liuwters” verdienden al genoeg aan de belangstelling was hun mening. Voor het bijwonen van dit middeleeuwse spektakel moest namelijk flink entree worden betaald. Er werd dus ‘niet gelapt’ voor de galg.